SZWADRON RADOMSKI

Władysław Belina-Prażmowski pułkownik kawalerii

Michał Tadeusz Brzęk Osiński

W końcowym okresie okupacji austriackiej na terenie Ziemi radomskiej oprócz dobrze zorganizowanych struktur Polskiej Organizacji Wojskowej, istniały duże zwarte grupy legionistów oraz byłych żołnierzy różnych formacji. Dzięki tej kadrze w pierwszych dniach listopada 1918 roku w Radomiu i okolicach można było przystąpić do tworzenia pierwszych oddziałów Wojska Polskiego. Organizacją kawalerii zajął się były wachmistrz 1 Pułku Ułanów Legionowych, Tadeusz „Brzęk” Osiński, mianowany na początku listopada 1918 roku na stopień podporucznika. Stworzenie od podstawa oddziału kawalerii było bardzo ciężkie. Jak wspominał po latach sam „Brzęk” Osiński – (...) warunki w jakich tworzyłem szwadron, były istotnie o wiele trudniejsze od tych, w których Włodek Zieliński organizował piechotę. A to dlatego, że ani w Radomiu, ani w okolicy nie kwaterował żaden oddział austriackiej kawalerii. Jedynie w samym mieście stał pluton konnej żandarmerii. I to jego konie pozwoliły mi utworzyć pierwszy pluton, liczący 36 szabel, który oddałem pod komendę por. Józefa Sokołowskiego(…) Pluton ten,       ( wspomina Osiński )  zabrał mi podpułkownik Belina-Prażmowski,(…): „Wpadł do Radomia z właściwym sobie szumem, trzaskiem, by zapowiedzieć, że nasz szwadron ma wejść w skład I Brygady Kawalerii, którą formuje na odsiecz Lwowa (…). Przeprowadził przegląd szwadronu, wyraził zadowolenie z postawy i…zabrał mi (…)gotowy pluton por. Sokołowskiego. Pocholerował przy tym, po przynaglał do pośpiechu i…pojechał” (pluton ten nigdy już nie dołączył do szwadronu radomskiego). Stan liczebny koni był istotną przeszkodą w dalszej organizacji szwadronu. W trakcie dalszych prac został on uzupełniony poprzez rekwizycję prywatnych koni oficerów austriackich oraz zgłaszających się ochotników, niejednokrotnie z własnymi końmi. Z opatowskiego przybył ppor. Mieczysław Skrzyński z piętnastoma konnymi, przeważnie wiejskimi chłopakami. Z Grójca ppor. Karol Wernicki przyprowadził –prawie pluton konny w świetnych niemieckich mundurach. Pomimo tych trudności szwadron rozrastał się bardzo szybko licząc już pod koniec listopada 1918 roku pięć plutonów konnych. O umundurowanie troszczył się chorąży Domański. Długie kawaleryjskie płaszcze pozyskane zostały z rozbrojonego niemieckiego eszelonu z sortami mundurowymi. Czapki maciejówki,  uszyli miejscowi krawcy - z czerwoną wypustką i z oblamówką daszku ze srebrnej taśmy (miała imitować okucie). Orzełki na czapkach były bez korony - jak w I Brygadzie Legionów. Buty z cholewami dostarczyły garbarnie radomskie. Mundury były najróżniejsze: rosyjskie, austriackie, niemieckie, lecz wszystkie przerabiane przez krawców na ułańską modę – w dwa rzędy guzików. Bryczesy, każdy z ułanów, we własnym zakresie  podszywał skórą, a nieliczni wszywali również lampasy z karmazynową wypustką. Z bronią nie było lepiej. Szable, co prawda różnorodne, ale znalazły się dla każdego. Natomiast karabinków kawaleryjskich brakowało i wielu musiało się zadowolić długimi, więc niewygodnymi karabinami piechoty. Dnia 15 grudnia 1918 roku szwadron liczył 196 koni oraz 219 ułanów.
Pomimo, że oddział nie był jeszcze właściwie uzbrojony ani wyćwiczony, ze względu na panującą sytuację bojową został w drugiej połowie grudnia 1918 r. skierowany na front wojny polsko-ukraińskiej. Przy pożegnaniu społeczeństwo Radomia ofiarowało swoim ułanom pamiątkowy proporczyk, z wyhaftowaną na tle barw narodowych dużą srebrną literę „R”.
Po załadowaniu do pociągu szwadron przez Lublin dotarł do Zamościa wchodząc w skład I Brygady Kawalerii ppłk. Beliny-Prażmowskiego. Dowódcą szwadronu został por. Edward Kleszczyński a Michał „Brzęk” Osiński jego zastępcą. Po kilku dniach niezbędnego przygotowania, pozostawiając nadwyżkę składu jako „kadrę”, pomaszerował na front. Przed wymarszem został podzielony na dwa półszwadrony. Jeden z nich pozostał dłużej w Zamościu, drugi zaś przydzielony do Grupy „Bug” generała Jana Romera udał się do Rawy Ruskiej. W obliczu zagrożenia przez Ukraińców Chełmszczyzny gen. Romer rozpoczął ofensywę w kierunku na Krystynopola  staczając ciężkie walki pod Uhnowcem i Magierowem. Oddziały polskie, a w ich składzie również szwadron radomski, zajmują Bełz a następnie Krystynopol  leżący na północnym wschodzie od Lwowa. Walki w ochronie zagrożonej Chełmszczyzny oraz ciężka służba zwiadowcza i łącznościowa, wyczerpały zarównoi ludzi i konie. W związku z obawą o odcięcie grupy od Rawy Ruskiej oraz utratą pod Żużlem taborów, dowództwo „Grupy Bug” rezygnuje z dalszej ofensywy i wycofuje się do Bełza, gdzie przez pewien czas jest oblegana przez znaczne siły ukraińskie. W oczach współczesnych obrona tego miasta stała się „drugim Zbarażem” odciążając zagrożony Lwów. Po przybyciu wiosną 1919 roku do Galicji Zachodniej Błękitnej Armii gen. J. Hallera sytuacja na froncie zmieniła się diametralnie na korzyść wojsk polskich. Również i szwadron radomski w dniu 3 kwietniu 1919 roku po otrzymaniu wsparcia został zluzowany i wycofany z frontu. W Rawie Ruskiej oba półszwadrony połączyły się z zwartą formację. Dzielne zachowanie się radomskich ułanów od pierwszych dni służby bojowej, i wysoki stan moralny podkreślali kilkakrotnie w rozkazach dowódcy grupy, gem Romer, płk. Berbecki  oraz mjr. Lis-Kula. Szwadron został skierowany do Sandomierza, a później do Pińczowa, gdzie został ostatecznie wykonany rozkaz Naczelnego Dowództwa z 19.II.1919r. w wyniku którego „Szwadron radomski” wszedł w skład 11 pułku ułanów jako 4 szwadron. W jednym z pierwszych rozkazów pułkowych oznaczonego numerem L.47 na dowódcę 4-go Szwadronu „Radomskiego” został oficjalnie mianowany ppor. Tadeusz „Brzęk”. Czyny wojenne przyniosły  szwadronowi uznanie również dowódcy 1 Dywizji Legionów, generała Rydza Śmigłego a najbardziej zasłużeni w tym: ppor. „Brzęk” Osiński, ppor. Stroynowski, ppor. Ciszkowski oraz plutonowi: Krzeszowski, Jerzyński i Studniarek otrzymali Krzyże Virtuti Militari 5 klasy.
W wojnie polsko – bolszewickiej radomscy ułani walczyli w wyprawie wileńskiej (w ramach Grupy Smorgonie dowodzonej przez gen. Rydza-Śmigłego) oraz na froncie ukraińskim i wołyńskim, walcząc o niepodległość państwa polskiego i o jego granice. Swoje ostanie boje 11 Pułk Ułanów a z nim i Szwadron Radomski stoczył 12 października 1920 roku pod miejscowościami Czechy i Nowa Sieniawka, a 17 i 18 października ostatni raz w tej wojnie szarżował na bolszewików pod wsią Wójtowce i Pedossy (miejscowości na Wołyniu nad rz. Ikwa-dopływ Styru, obwód chmielnicki). 
O godzinie 24.00 dnia 18 października 1920 roku trębacze pułkowi odtrąbili zwarcie rozejmu. 
Radomska tradycja kawaleryjska nie uległa zapomnieniu. Od 1995 roku a regularnie od 1998 roku na ulicach  Radomia, podczas uroczystości świąt państwowych można zobaczyć oddział kawalerii w barwach 4 Szwadronu Radomskiego 11 Pułku Ułanów Legionowych. Oddział ten założyła grupa entuzjastów rodzimej historii i kontynuują szczytne tradycje jazdy polskiej. Wszyscy członkowie Radomskiego Pododdziału Konnego, posiadają zgodę na noszenie mundurów wojskowych w barwach pułku, którą udzielił iż Zarząd Stowarzyszenia Żołnierzy 11 Pułku Ułanów Legionowych i Ich Rodzin, jaki działa w Ciechanowie. uczestniczą w dorocznych świętach pułkowych i spotkaniach z weteranami. 
P S 
Paweł Łuk – Murawski - Portal Historii Ożywionej www.dobroni.pl 2008-2018
Michał Tadeusz Brzęk Osiński – Legionista i Piłsudczyk, spisał Witold Dąbkowski, redakcja naukowa Piotr A. Tusiński
                                    Materiał zebrał i opracował Janusz Wieczorek.